Zelf nadenken

Vroeger dacht ik dat alles goed zou komen als iedereen maar zelfstandig na zou denken – en eigenlijk denk ik dat nog steeds.

Hoe hardleers kun je zijn? Het is immers duidelijk dat zelfstandig nadenken een zeldzaam verschijnsel is, en bovendien: wat ís zelfstandig nadenken, bestaat dat eigenlijk wel, ik bedoel, hoe bewijs je dat je wat je bedenkt echt zélf bedacht hebt, dat het niet voortkomt uit de ideeën die er nu eenmaal zijn ingestopt?

Erin gestopt? Ja, in mijn hoofd, in mijn hersenpan, in jouw hersenpan. Wie stopt ze daar dan in en vooral waarom, even ervan uitgegaan dat er geen engelen of kwaadwillende duivels bestaan?

Zijn dat politici? Ja, want die willen graag dat ik dezelfde dingen ga denken als zij. Zijn dat de media? Ja, ook die hebben er belang bij mij te beïnvloeden. Verder zijn er natuurlijk ouders, leraren, werkgevers, klasgenoten, dominees, moralisten, goede doelen, activisten, en niet te vergeten reclames en oplichters, allemaal proberen ze al dan niet dwingend hun ideeën over te brengen, op jou, op mij, op iedereen.

Allemaal bekijken die beïnvloeders de wereld op hun eigen manier. Want ook bij hen zijn die ideeën erin gegoten, door verschillende omstandigheden, bij elk individu in een net andere mix. De een had vooral te maken met kerk en kroeg, de ander werd meer beïnvloed door collega's, kraakbeweging of klaslokaal.

Maar natuurlijk staat er niemand ideeën te gieten, en natuurlijk doet bij de meesten het 'zelf' ook nog iets. Althans dat mag je hopen.

Want hoe weet je eigenlijk of het zelf iets doet, iets gedaan heeft? Met andere woorden, hoe ontstaan nieuwe ideeën, zijn het altijd combinaties van 'oude' ideeën?

Als dat zo zou zijn, wat is dan nog het verschil tussen ons en AI? Creativiteit? Ja, kunst bestaat, wetenschap bestaat, uitvindingen bestaan maar je hoort vaak zeggen dat ook AI in staat is tot zulke 'originele' uitingen, of anders daartoe binnen korte tijd in staat zal zijn.

Dan rijst de vraag op of dat erg is. Waaróm zou het erg zijn? Omdat we beledigd zijn als wat wij maken niet stukken beter is dan het werk van een machine? Was dat niet altijd al zo? Sterker nog, machines danken hun bestaansrecht aan het feit dat ze iets kunnen dat wij niet of minder goed kunnen. De fietspomp blaast beter dan ik. De wasmachine krijgt mijn kleren schoner dan ik. Prima toch? Waarom zouden we neerkijken op een machine? Het ding voelt er alleen niks bij, en dat is het verschil waar het om gaat. Het 'verzint' niet meer dan wat erin gegoten is, met alle combinaties die daarvan te maken zijn. Misschien schrijft AI binnenkort wel een schitterende roman, een combinatie van Lev Tolstoj en Virginia Woolf met ideeën van Emma Goldman. Het hoeft van mij niet, maar ik maak me er ook niet druk om.

Het zou me niks kunnen schelen als AI mijn ideeën, schrijfstijl of mijn muziekimprovisaties zou gebruiken. Mijn ideeën en creatieve uitingen zijn niet mijn eigendom. Iedereen mag er stukjes uithalen. Sterker nog, ik heb er niks over te zeggen.

Maar, een heel groot maar: ideeën zijn natuurlijk evenmin eigendom van welk ander persoon of ding dan ook, mens, computer, overheid of bedrijf. Gebruiken is prima, maar er winst mee maken is dat helemaal niet. Het destructieve kapitalisme, de rijken die steeds rijker worden, en die daarvoor nu ook AI gebruiken, daarover moeten we ons natuurlijk wel druk maken.

Ideeën zijn van iedereen, om te uiten, om over na te denken, verder te denken, om uit te proberen, te bespreken en betere ideeën te bouwen. Dat is alleen leuk en de moeite waard met mensen, voelende wezens.

De vraag blijft hoever we daarmee kunnen komen. Vroeger dacht ik dat we slechts al die hoofden (onze hoofden) aan elkaar hoefden te knopen. De beste oplossingen zouden er zo uit komen rollen. Dat blijkt toch niet zo eenvoudig te zijn, ook al zijn de beste oplossingen in ieders belang.