Franse resten van WO-II

Toevallig kwam ik wat foto's tegen van een bezoek aan het onbekende SS-concentratiekamp Natzweiler-Struthof in de Elzas, samen met enkele andere antifascisten uit Nederland. De aanleiding was de 70ste herdenking van de ontruiming van dit vrij onbekende kamp in juli 1944, toen de geallieerden in hoog tempo Frankrijk bevrijdden. Er hadden daar ook Nederlanders gezeten.

Het kamp ligt op 40 km van Straatsburg in de heuvels en werd verborgen gehouden door de nazi's. Van de bewoners mocht namelijk niet  bekend worden waar zij verbleven - als extra straf. Zij verdwenen administratief van de aarde en het kamp droeg daarom de aanduiding 'Nacht und Nebel' - 'NN' - want daarin lieten de nazi's je verdwijnen. Tenminste, als je het bont genoeg gemaakt had. Er verbleven vooral communisten en zeker ook Joden. Uit Nederland ongeveer 600 man op de totaal 52.000. Opmerkelijk bij die herdenking in 2014 was dat de Franse staatssecretaris voor veteranen, toen Kader Arif, toen zijn belofte om aanwezig te zijn niet nakwam. Eind augustus kwam hij toen overigens wel.

De vader van een mede-antifascist had er gezeten en was zelfs in dat jaar de hoofdpersoon van een een tentoonstelling - hij had het kamp overleefd. Het was tevens het enige SS-kamp in Frankrijk en er stierven 22.000 mensen. Het kamp vermoordde mensen door zware dwangarbeid in de granietgroeven, met ondervoeding en harde straffen. Er bestond daar alleen een kleine gaskamer en een crematorium met één oven. In het midden van het kamp stond en staat een kleine, rare galg, die zowel een arm naar het oosten, als naar het zuiden heeft. Uiteraard moesten de gevangenen toekijken als iemand gehangen werd. Hoeveel dat er zijn geweest, is me niet duidelijk geworden. 

Maar hangen is het meest walgelijke dat ik ken. Ik kan er niet naar kijken, ook niet op foto's.

Ik heb er toen, ruim 10 jaar geleden, mogen spreken op die herdenking en ontvang sindsdien de nieuwsbrieven. Van alle kampen heeft dit het aller- allermooiste uitzicht, over de beboste en geruststellende heuvels van de Elzas, vooral tegen zonsondergang in juli. Ik had niet door dat je als spreker op het hoogste punt kwam te staan, gezicht naar het dal, en dat je dan eind van die middag de zon zegenend  zag ondergaan over die zomerse pracht - dat ontroerde me so-wie-so al meteen.

De sprekers stonden daar pal voor het betonnen monument van 40 m hoog. We gingen erheen vanwege Jan Cleton, Nederlandse verzetsman, gevangene en kampoudste. Het kamp wijdde die zomer dus een eervolle tentoonstelling aan hem, onder de titel 'Jan, le Führer, est-il-mort'? Zoveel Nederlandse verzetsmensen worden er in het buitenland niet geëerd ...

In totaal had Frankrijk 17 concentratiekampen, deels van de nazi's en deels van de Fransen zelf - die deden immers vanuit Vichy onder de collaborateur maarschalk Pétain graag mee. Vanuit Vichy werd er overigens ook enthousiast door de Fransen zelf op Joden gejaagd. Naweeën van de grote antisemitische Dreyfus-affaire? Zeker.

Het kamp werd 80 jaar geleden ontdekt door de Fransen en op 23 november 1944 bevrijd. De gevangenen moesten toen naar SS-kampen in Nazi-Duitsland, en Jan Cleton kwam terecht in Erzingen, vlakbij de Zwitserse grens.. Hij was min of meer geliefd, want van zijn medegevangenen kreeg hij zelfgetekende verjaardagskaarten en ze maakten een herinneringsboek voor hem. Cleton stierf in 1992 op 78-jarige leeftijd. Hij bleef zijn leven lang actief als anitfascist.

Het kamp is actief. Er komt een bronzen maquette, die de grootste in zijn soort van Frankrijk moet worden. Er zijn conferenties en de jeugd wordt er steeds nadrukkelijk bij betrokken. Vorig jaar bezocht president Macron het kamp, en het lukte bestuurslid Marjolijn de Loos van de Nederlandse Vriendenkring Natzweiler-S om hem te spreken om nog wat zaakjes op de rails te zetten. Daar was Macron niet te beroerd voor. 

In 2024 stierf ook de laatste Nederlandse overlevende van het kamp, Ernst Sillem, een betrapte Engelandvaarder (uit Bussum, net als ik). Hij werd 97 en was de laatste jaren van zijn leven ook voorzitter van de Vriendenkring Natzweiler-Struthof.

Het is me eens te meer duidelijk geworden dat Nederland relatief zwaar onder de nazibezetting geleden heeft - meer dan België of Frankrijk. België had - inclusief Joodse doden - 88.000 oorlogsdoden, oftewel 1 op 100 van de totale bevolking . Frankrijk ongeveer 500.000 oftewel ook 1 op 100. Vergelijk dat met Nederland met zo'n 275.000 doden, incl. de Joden, oftewel 1 op de 30 inwoners - ruwweg drie keer zoveel. 

Nederland was trouwens vrijwel geheel verwoest - havens, grote bruggen - en ook nog leeggeplunderd - treinen, auto's, bovenleiding en rails, machines, voedsel - en ontving daarom relatief per hoofd de meeste Marshallhulp, ruim $ 1 miljard dollar oftewel  $ 1050 per hoofd.  In Frankrijk was dat ruwweg de helft. Het land was dan ook nauwelijks gebombardeerd en was nooit een vliegroute van Engeland naar de grote Duitse steden geweest. Parijs, Lyon, Marseille, Bordeaux waren intact.

Maar wie er ook na Macron komt, de steun voor de herdenking van het naziverleden zal niet hetzelfde blijven. Ook in Frankrijk ligt Trumpering op de loer ... Je kan misschien beter zeggen: op zijn beurt te wachten.