Hoe helpt het verleden ons de toekomst te begrijpen

De Robbert Dijkgraaf Essayprijs 2025 is gewonnen door Jade Hurenkamp (20). Het thema was dit jaar: ‘Hoe helpt het verleden ons de toekomst te begrijpen’. De inzending van Jade is geplaatst in de wetenschapsrubriek van het Algemeen Dagblad van 6 december 2025 onder de titel “Een tijdperk dat zichzelf onkwetsbaar waant.” Helaas viel ik niet in de prijzen. Mijn bijdrage staat hieronder.

De toekomst begrijpen. Begrijpen? Vrij naar Marx: het komt er op aan haar te veranderen!

In het verleden, laten we zeggen vanaf de eerste moderne mens 300.000 jaar geleden tot aan het heden van 2025, is heel veel gebeurd. Heel veel waarvan we zouden kunnen leren. Van de door de mensheid behaalde successen en gemaakte fouten. We zouden lessen kunnen trekken om het in de toekomst beter te doen. Om voort te bouwen op successen en fouten te vermijden. Bovendien liepen er in dat verleden heel wat mensen rond die ons zouden kunnen helpen bij het trekken van die lessen. Een keur aan grote denkers heeft ons wijzer gemaakt over de wereld, de maatschappij en de mens. Gedacht kan worden aan Spinoza, Diderot, Marx, Freud en Sartre. Maar ook zogenaamd eenvoudige mensen hebben via hun kinderen en kleinkinderen wijze levenslessen doorgegeven. Genoeg gebeurtenissen en gedachten om te kunnen zien hoe de toekomst beter zou kunnen. Zonder honger, oorlog, armoe, uitbuiting en onderdrukking. Maar toch is het lang niet zeker dat dit gaat lukken. Het lukt nu al niet. Rampen, internationale geschillen, persoonlijke vijandschap blijken in het heden allesbehalve uitgebannen. Oekraïne, Gaza, Soedan, racisme, seksisme en pesten geselen nog immer sommige mensen en delen van de mensheid. Begrip blijkt niet voldoende. Dat was zo in het verleden, het is zo in het heden en zal naar alle waarschijnlijkheid zo zijn in de toekomst. Doorheen de geschiedenis heeft de mens niet alleen zijn talenten ontwikkeld, zijn vermogen om zijn omgeving verregaand te veranderen en vrolijk voorwaarts te gaan. Het verleden en de daarin opgedane ervaringen hebben ook slechte eigenschappen in stand gehouden. Jaloezie, hebzucht, machtswellust, wreedheid woekeren almaar voort. De menselijke pracht bleek telkens niet zonder praal te kunnen. Een overvloed aan gaven bleek niet genoeg om een menselijk tekort aan medemenselijkheid te compenseren. Tegenover de overlevingsdrang sneuvelde regelmatig de compassie, tegenover het eigenbelang en egoïsme legden emancipatie en solidariteit het vaak af. In het verleden verscheen de evolutie niet alleen als vooruitgang maar ook als onverbiddelijk. Werkelijk wijzer werden we niet.

De overleden Belgische activist Ernest Mandel meende dat de mens zowel tot het beste als tot het slechtste in staat is. Het hangt af van de situatie waarin die mens terecht komt. De mens is niet goed of slecht, het hangt af van de omstandigheden. De Nederlandse filosoof Thijs Lijster gaat een stapje verder. Volgens hem staat een ongebreideld verlangen naar lustbevrediging centraal in de aard van de mens. Dat betekent dat het eigen individuele gemak gaat vóór dat van een ander. Ja, volgens Lijster genieten veel mensen daarom juist van de misère van anderen. De ellende van je buurman draagt bij aan jouw gevoel van geluk, hoe relatief dat moge zijn. Het is moeilijk te verkroppen, maar volgens hem zijn eigenbelang én leedvermaak in ons de baas. De hoop de toekomst te begrijpen om die dus beter te kunnen maken, is derhalve in zijn ogen ijdele hoop. De onderbuik regeert over het begrip en de empathie. Als hij gelijk heeft dan ziet het er somber uit voor de toekomst. Dan is een gemeenschappelijke aanpak van de crises waarmee we reeds in het heden worden geconfronteerd niet erg waarschijnlijk. Dan krijgen die crises ruimschoots de kans om zich te verbreden en te verdiepen. Dan sneuvelen de noodzakelijke samenwerking en solidariteit in een poel des verderfs.

Het grootste probleem bij het begrijpen en vormgeven van de toekomst is dus ‘ons’. We leren wel van onze ervaringen in het verleden, maar met vallen en opstaan, vallen en opstaan, vallen… Gehinderd door een in de evolutie gegroeide karaktertrek, geheten eigenbelang eerst. Noodzakelijk voor de overleving van het individu, maar misschien uiteindelijk desastreus voor de overleving van de soort. Er rest slechts hoop. Hoop op nieuwe ervaringen die laten zien dat het mogelijk is goed met elkaar om te gaan, op een manier die het betere in de mens naar boven haalt. En dat we dat dan ook doen!