Beweging tegen verrechtsing

In eerdere bijdragen aan Konfrontatie digitaal besteedde ik aandacht aan de jongerengroep van Forum voor Democratie (28 januari 2026) en aan radicaal rechtse partijen als de Partij Voor de Vrijheid en "Forum" (25 februari 2026). (1) Beide, evenals de 'fatsoenlijk rechtse' JA21, zijn vertegenwoordigd in het parlement. De PVV was voor enkele afsplitsingen en de verkiezingen van oktober 2025 met 37 zetels de grootste partij in de Tweede Kamer en neemt deel aan het Europees Parlement.

Normalisering

Deze drie partijen zijn sterk nationalistisch georiënteerd, keren zich tegen migratie en dus tegen migranten en bepleiten remigratie. Daarbij geldt voor "Forum" dat de partij beoogde doelen ook langs onparlementaire wegen kan nastreven en geweld niet uitsluit. De PVV maakte één jaar deel uit van de regering (juli 2024/2025). "Forum" verweet haar onder meer verantwoordelijk te zijn voor: slappe maatregelen tegen immigratie en 'socialistische overheidsregulering' via onder meer prijsplafonds.

De 'normalisering' van rechts in het staatsbestel hangt samen met wat langzamerhand een wereldwijde verrechtsing genoemd kan worden. Met de Verenigde Staten als koploper en Nederland als één van de vele voorbeelden in en buiten Europa.

In deze bijdrage wordt geprobeerd een eerste antwoord te geven, beperkt tot de Nederlandse situatie, op de vraag of er sprake is van een tegenbeweging ten opzichte van die verrechtsing.

Politieke partijen

Deze mogelijke tegenbeweging is in de eerste plaats te verwachten van de traditioneel als 'links' aangeduide politieke partijen: Progressief Nederland (Pro) en de Socialistische Partij (SP).

Pro spreekt van 'een progressieve tegenbeweging tegen radicaal rechts en populisme' en ook over 'het organiseren van een tegenkracht' en campagnes gericht op 'mobiliseren van kiezers tegen normalisering van extreemrechtse ideeën'.

De SP gebruikt regelmatig termen als 'tegenmacht en volksbeweging' en roept op tot een 'brede sociale beweging van onderop'.

Maar ook andere partijen wijzen op het belang van een georganiseerd tegenwicht ten opzichte van radicaal rechts. (2)

Volt, de 'pro-Europese' partij koerst op een jongerenorganisatie tegen populisme, beschouwt internationale samenwerking als tegenkracht en stelt zich diametraal tegenover al of niet georganiseerd rechts.

D66 heeft meerdere keren voor de vorming van een 'tegenkracht' gepleit, waarschuwt tegen autoritaire en populistische ontwikkelingen en verdedigt de democratie tegen de actuele afbraak. Het kabinet van Rob Jetten laat van die opmerking weinig merken. Dit in tegenstelling tot zijn partijgenoot oud-minister Sigrid Kaag die voor het NOS-nieuws (15 januari 2023) zei: "Door je niet uit te spreken, groeit extreem rechts."

Sociale bewegingen

Maar de tegenbeweging kan verder reiken dan de politieke partijen: denk aan de vakbeweging, de klimaatbeweging en actiegroepen.

Wat de vakbeweging betreft, enkele opmerkingen. Zij tracht primair de collectieve belangen van de werkenden te behartigen, terwijl de (radicaal)rechtse politiek het belang en handelen van ondernemers steunt en rechtvaardigt. Over de uitwerking van die tegenstelling wordt traditioneel onderhandeld, zowel op het tripartite niveau (met overheid en ondernemers) als op dat van bedrijven en instellingen. Met stakingen kunnen die onderhandelingen ten gunste van de werkers onder druk gezet worden. Zo, maar ook met strijdbaar overleg, kan de vakbeweging bijdragen aan de tegenmacht in het algemeen. Met name op de 'werkvloer' waar leden dag in en dag uit te maken hebben met collega's die in het jargon 'ongeorganiseerd' heten.

De toenemende samenwerking van vakbeweging en klimaatbeweging versterkt de strijd (tegenmacht) tegen de 'klimaatcrisis', verbonden met sociale en milieu rechtvaardigheid. Het "Netwerk Klimaat FNV"heeft daartoe een speciale opdracht.

Tot slot een opmerking over de betekenis van actiegroepen. Bijvoorbeeld rond de vestiging van asielzoekers. Van belang is dat zij tot samenwerking komen met collega's in andere groepen die de migrantenbelangen behartigen.

Initiatieven

De vorming van een tegenmacht/tegenbeweging is geen kwestie van 'een druk op de knop'. Vreemdelingenhaat bijvoorbeeld is het resultaat van georganiseerde initiatieven, waarbij ondernemers en hun organisaties toekijken. Bijvoorbeeld bij de veelal onbeschermde migrantenarbeid, waaraan wisselende groepen 'buitenlanders' deelnemen. Zo is er inmiddels in Duitsland sprake van openlijke steun van ondernemersorganisaties aan radicaal rechtse groepen.

Ook in Nederland is een welwillendheid van ondernemers ten opzichte van rechts een kwetsbaarheid van de tegenbeweging. Daar komt nog eens bij dat politieke partijen een sterk belang hechten aan hun eigen continuïteit die vaak op gespannen voet staat met actiegroepen en andere partijen.

Kortom, de tegenbeweging vergt initiatieven die haar brede belang als uitgangspunt kennen. Alle betrokken organisaties en hun leden zullen zich dat moeten aantrekken. Een inzicht dat een voorwaarde is voor een georganiseerde tegenbeweging.

Tja, het eigen belang integreren in een collectief belang is helaas niet zo gebruikelijk, maar zal met behoud van identiteit een tegenbeweging mogelijk moeten maken en uiteindelijk versterken. Te meer daar de traditionele rechtse partij, de VVD, haar bestaansrecht tracht te bevestigen door openlijk te schurken aan radiaal rechts. Om slechts een extreem rechtse positie te voorkomen?

(1) Politicologen maken onderscheid tussen 'radicaal rechts' en 'extreem rechts'. De eerste volgt in het algemeen de democratische wegen, de tweede verwerpt de democratische spelregels. Forum voor Democratie neigt naar 'extreem rechts'. Zie: De Correspondent, 10 mei 2019.

(2) De informatie over politieke partijen is ontleend aan de digitaal beschikbare samenvattingen van de partijprogramma's.