De populist als verzetsheld

In het Franse ‘Philosophie Magazine’ van oktober 2025 is het hoofdthema ‘Engagement’. Wat is engagement, wanneer zet je je in voor een goede zaak. Tegen wat voor klippen moet je opboksen. Wanneer moet je actief worden. In die uitgave komt ook Vaclav Havel ter sprake. In zijn boek ‘de Macht der machtelozen’ (titel vrij door mij zo vertaald)) beschrijft hij uiteraard zijn positie in het Tsjechoslovakije van de jaren 60/70. Hij was het slachtoffer van politieke vervolging en moest ook gevangenisstraf ondergaan. Hij heeft dat boek in de gevangenis geschreven.

Het interessante van wat ik uit dat kleine artikeltje voor mijzelf heb gehaald is de abstractie van het woord engagement dat Havel er aan geeft. In zijn tijd was in Tsjechhoslovakije het totalitaire sovjet-denken de heersende ideologie. Die ideologie zette zich ogenschijnlijk in voor iets ‘goeds’, “Proletariërs aller landen verenigt U” bijvoorbeeld. Of die slogan nu met de werkelijkheid overeen kwam of niet, je kon je er niet aan onttrekken. Dus onderschreef iedereen die slogan. Nogmaals, of dat met de werkelijkheid overeen kwam of niet. Je mocht niet zeggen zoals het daar vaak in werkelijkheid was: ‘ik heb Angst en het is dus daarom dat ik maar zeg wat ze van me willen dat ik zeg, dat zogenaamde ‘goede’ . Je kon en mocht niet zeggen dat bijvoorbeeld angst voor straf een onderliggende reden is voor dat gedrag. Concreet gesproken: je vindt in de openlijk goedgekeurde ideologie het alibi om je eigen hachje te redden en geen kritiek te uiten. Je volgt. En je zegt het ‘goede’, omdat de ideologie het ‘goede’ propageert. Havel zegt: zo werkt ideologie, ze functioneert als opperste instantie om je eigen lafheid en onderdanigheid te maskeren. Ideologie is een masker over de werkelijkheid. Hij vormt een alibi om je eigen onderdanigheid te maskeren. Om niet het ‘leven in waarheid te kiezen’. Engagement is dus door de valse ideologie heen kunnen kijken en de werkelijkheid zien. Daar begint het verzet.

We kennen het allemaal. De verontwaardiging over onmenselijke verhoudingen in de wereld. Voor velen van ons de reden om ooit in verzet gekomen te zijn. Dat was ook goed zo. Al hebben velen van ons niet begrepen dat onze strijd in feite een brave voortzetting was van de verlichtingsfilosofie. Alle mensen moeten gelijk behandeld worden. Een dak boven hun hoofd, eten, waardigheid, wie het ook maar zijn. We waren en zijn voorvechters van de ‘Liberté Egalité Fraternité ‘-ideologie. We wilden alleen dat het systeem waarin we woonden en opgegroeid waren ook in werkelijkheid zou handelen naar die, haar eigen, idealen. En dat deed ons systeem dus niet altijd. In feite waren wij, die zichzelf vaak als revolutionairen beschouwden, de braafste burgers onder de burgers. Wij waren met onze eisen gewoon goede burgers. Het was ook debiel ons zo te criminaliseren. Zo voelden we het en zo was het ook. Voor ecologiegroepen en antifa groepen geldt dat uiteraard nog steeds.

De bliksemflits in mijn hoofd bij het artikel over Havel was de volgende:

Daar waar wij dachten verzetsstrijders te zijn voor een eerlijke en duurzame maatschappij (wat we dus niet waren, we waren slechts een voortzetting van een verlichtingsideaal naar gelijkheid) zijn er nu mensen gekomen die menen te zuchten onder een onderdrukkende ideologie. Populistische bewegingen hebben allemaal de indruk dat ze niet mogen zeggen wat ze zouden willen zeggen. Dat geldt al vanaf de opkomst van Pim Fortuyn. En vindt nu z’n (voorlopige) apotheose in de MAGA beweging van Trump. Met als ironische omkering van de werkelijkheid dat niet wij de vrijheidsstrijders zouden zijn, maar dat het populisme zichzelf ziet als verzetshelden tegen ideologische onderdrukking die ze van een Woke cultuur moeten ondergaan. Het is precies met dit gevoel ‘verzetshelden’ te zijn, vechtend tegen woke-onrecht, dat deze politieke stroming in haar vermeende underdog-positie een haast fanatiek religieus karakter heeft ontwikkeld. Het is het idee van het engagement zoals gezien door Havel dat de geestdrift kan verklaren waarmee populisten door onze maatschappij stampen. Zij willen zich niet verbergen achter een politiek correcte ideologie. Niet laf zijn en zwijgen, zo menen ze. Het hun aangedane onrecht aanklagen en dat uitschreeuwen, dat willen ze. Zij zijn de verzetsstrijders. Wat een wrange omkering van Havels theorie. Maar ze verklaart, en dat is belangrijk, de populist als verzetsheld.

Eén ding kunnen we al wel vaststellen. Dat de ideologie waartoe Woke ook hoort, de verlichtingsideologie dus, een inclusieve ideologie is. En we kunnen stellen dat deze ideologie, waar alle mensen tellen, een zeer sterke ideologie was en is. Die kracht wordt bevestigd als je ziet dat zelfs machtige mensen die zich daartegen verzetten zich als underdog willen beschouwen en zich als bevrijders voelen. In de solidariteit die spreekt uit het verlichtingsdenken schuilt de kracht die dit soort mensen vrezen.

Maar het tweede ding dat we moeten vaststellen is dat die nieuwe ideologie, de populistische ideologie van het volkskarakter, beslist géén verlichtingsideologie is. Het is namelijk geen inclusieve ideologie maar een mensen uitsluitende. Het zijn alleen zij die mogen meedoen die bij ‘ons’ horen, ‘onze’ taal spreken, ‘onze’ gewoonten hebben. De anderen jagen we, daar richten we muren voor op waar ze niet overheen kunnen, we sluiten ze desnoods op of moorden ze uit (Gaza, Westbank). We zeggen dat iedereen die niet ‘voor ons’ is een terrorist is. Deze ideologie van het goede volkskarakter is aan de winnende hand. Een nieuwe ideologische hegemonie.

Met Trump is de wereld veranderd. “There is a new sheriff in town” (JD Vance). Een sheriff die al deze populistische ideologie institutioneel begint te verankeren. Er is dus nu inderdaad een nieuwe ideologie aan het ontstaan. Een van macht, geld, onderdrukking en uitsluiting. Een ideologie die ver af staat van de verlichting en nota bene door god gegeven zou zijn. Enkel in dat (zogenaamd) Christelijke populistisch westerse volksgevoel zou het goede te vinden zijn. In de Verenigde Staten durven mensen al bijna niet meer iets tegen de Maga te zeggen, bang voor de gevolgen. Deze geest waait nu ook door Europa.

Daar, waar wij ‘linkse’ mensen eigenlijk simpele lieve brave voortzetters van het verlichtingsideaal waren, daar wordt de theorie van Havel voor ons nu best wel actueel. In deze constellatie zullen we nu dan toch echte verzetsstrijders moeten worden. We moeten door de nieuwe valse ideologie heen kijken naar de werkelijkheid zoals die zich ontwikkelt. Slecht dus. Echt slecht. We kunnen geen brave burgers meer blijven. Anders wordt er voor de komende decennia over de wereld heen gelopen. We zullen nu moeten worden die we dachten dat we al waren.

We zullen in verzet moeten komen. Vraag me niet hoe…. maar op een gegeven moment zal het moeten.