De voort-durende fall out van Chernobyl

Veertig jaar geleden, op 26 april 1986, ontplofte de kerncentrale van Chernobyl in Oekraïne, toen nog ferm onder Russische controle als een van de deelrepublieken van de Sovjet Unie. Het was, en is, de ernstigste kernramp ooit die honderden miljarden euro's aan schade veroorzaakte. En duizenden mensen het leven kostte. De fall-out van de ramp duurt nog steeds voort.

(foto: Oliver M. Gruer-Lavin - in: Flickr: Wackersdorf, CC BY-SA 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=16937041)

Fantastisch contrast was er te vinden bij de Gashouder, in het Westerpark in Amsterdam op zaterdag 20 juni. Naast de Gashouder zaten honderden in het oranje uitgedoste drinkebroers naar een groot scherm te kijken waarop de voetbalwedstrijd Nederland-Zweden vertoond werd. Binnen in de gashouder was het duister en koel en vertoonde de IJslandse muzikante Hildur Gudnadóttir haar kunsten. Het was een live uitvoering van de 'soundtrack' bij de serie Chernobyl, die op de betaalstreamzender HBO te bekijken was. De 'muziek' daarbij was dus door Hildur Gudnadóttir gemaakt en kwam ze in de gashouder spelen. Nadat een groot zwartgekleed omroepkoor enkele minimalistische composities liet horen, begeleid door een spaarzame cello, barstte het soundscape geweld van Gudnadóttir en haar drie medespelers (allemaal met een computer voor de neus) los. Daarvoor was de gashouder precies de juiste 'industriële' omgeving. Af en toe leek het dak in te storten onder de dreunende apocalyptische geluiden en zelfs de honderden TL-balken aan het plafond maakten geluid.

Zwijnen en paddenstoelen ...

De ramp van Chernobyl bleef de eerste dagen merkwaardig onopgemerkt. Pas toen het registratiesysteem van een Zweedse kerncentrale merkte dat er veel te hoge niveaus aan radioactiviteit in de lucht hingen, begonnen de alarmbellen wat te rinkelen. En toen duurde het nog dagen voordat bekend was wat er werkelijk aan de hand was. De ramp is later de geschiedenis in gegaan als een door de Russen verdoezeld ongeluk. Maar in feite gold voor alle landen die er mee te maken hadden, dat hun regeringen informatie in de kast hielden, want het zou de bevolking maar in paniek brengen.

Wij maakten in die tijd het weekblad Bluf! en hadden goede contacten met de toen grote en goed geïnformeerde internationale anti-kernenergiebeweging. We kregen daardoor informatie die je niet in de reguliere media zag en die was niet bepaald geruststellend. We hoorden al snel de verhalen over dat er in de verantwoordelijke ministeries in Den Haag panische toestanden heersten en iedereen jodium-pillen aan het slikken was (om schildklierkanker te voorkomen) terwijl de officiële lijn nog was dat er niks aan de hand was. Langzaam werd duidelijk dat er wolken radioactieve uitstoot over Europa aan het waaien waren en dat die op bepaalde plekken neerdaalden waar zware radioactieve vervuiling ontstond. In delen van Scandinavië, maar ook in Zuid Duitsland en stukjes VK was de neerslag van radioactieve deeltjes dermate groot dat er ernstige dreiging voor de gezondheid was. Waar de wolken nu precies waren en heen trokken was onduidelijk, en je zag en rook de troep ook niet. Je kunt je de sfeer van die dagen voorstellen.

Het ging vooral om twee 'soorten' radio-actieve stoffen: jodium en cesium. Jodium had een snelle vervaltijd (namelijk een halfwaardetijd van 8 dagen) en wordt dus snel na neerslag weer onschadelijk (maar kan in de tussentijd in de schildklier van mensen en dieren terechtkomen, waar het kanker verwekt). De andere stof die in het geding was, Cesium 137 was nog veel ernstiger en heeft een halveringstijd van 30 jaar. Het zorgt daarom nog steeds voor radioactieve vervuiling.

Wikipedia (links en noten in het origineel):

Rond 2 mei bereikte de radioactieve wolk Nederland en België.

Deze fall-out van het ongeluk trok over een groot deel van Europa. In Nederland kreeg het RIVM de opdracht om meer metingen te doen dan normaal. Er werd een graasverbod ingesteld om besmetting van melk te voorkomen. Tevens mocht net geoogste bladgroente niet verkocht worden. In België werd eerst geen enkele maatregel genomen, pas de dag erna kwam een advies om groenten extra te wassen en voor boeren om dieren op stal te houden. Weerman Armand Pien stelde later dat hij in zijn weerbericht niet mocht zeggen hoe hoog de straling van de radioactieve wolk was. Zijn toenmalige bron bij het KMI stelde later dat Pien zich had vergist in de cijfers die hij aan hem had doorgegeven, die in werkelijkheid veel lager waren. In sommige landen rond Oekraïne werden joodtabletten verstrekt, om te voorkomen dat mensen in hun schildklier radioactief jood op zouden nemen.

Volgens de Duitse stralingsbioloog Edmund Lengfelder werden ook in Duitsland grote delen van het land besmet. In 2011 stelde hij dat als gevolg daarvan het wild nog steeds radioactief besmet was, en dat paddenstoelen uit het wild in die streken 25 jaar na de ramp nog steeds niet veilig konden worden gegeten door het bevatten van radioactief cesium-137. De aanwezigheid van cesium-137 in wilde paddenstoelen in Duitsland is richting 2021 afgenomen, mede omdat dit isotoop een halfwaardetijd heeft van ongeveer 30 jaar. Volgens het Duitse Federaal Bureau voor Stralingsbescherming is er geen direct gezondheidsrisico bij consumptie van wilde paddenstoelen (in normale hoeveelheden), het Duitse ministerie van Milieu raadt aan niet meer dan 250 gram wilde paddenstoelen per week te consumeren in de getroffen gebieden.

Grote delen van Noord-Scandinavie, waar de sneeuw net verdwenen was, werden besmet met de stoffen, die bijvoorbeeld werden opgenomen door paddenstoelen en mossen. Die werden op hun beurt opgegeten door everzwijnen of elanden, en het was jarenlang (en nog steeds) levensgevaarlijk om die te eten. Er renden letterlijk radio-actieve kuddes door de toendra...

 ... en een slagveld in het bos in Beieren

Een van de besmette gebieden was het bosrijke zuiden van Duitsland, de Oberpfalz. Daar was net een zeer omstreden bouwwerk begonnen, dat een centrale rol had moeten spelen in het Duitse atoomenergieprogramma. Diep in de bossen, in een van de meest conservatieve delen van Duitsland was daar een paar maanden eerder begonnen met de voorbereidingen voor de bouw van de Wiederaufarbeitungsanlage Wackersdorf (WAA). Dat had de oplossing moeten bieden voor het atoomafval dat de Duitse atoomcentrales produceerden, en meteen de plutonium moeten opleveren om atoomwapens mee te maken.

Hoewel aartsconservatief, met de lokale christelijke dochter van de CDU, de CSU onder leiding van de bullebak Franz Josef Strauß, was er veel verzet van de lokale bevolking tegen het levensgevaarlijke project. Omdat de gemeente waar het complex gebouwd werd weigerde om de benodigde vergunningen af te geven, werd er een speciale nationale wet aangenomen die haar kon overrulen. Maar het verzet was dus vanaf de bekendmaking in 1985 groot, en zwol aan. In de rest van Duitsland was de anti-atoomenergiebeweging groot en militant en men kwam massaal naar de georganiseerde protesten in Wackersdorf. Het werd al snel knokken met de politie, waarbij de lokale bevolking aantoonbaar betrokken was. De bouwplaats midden in het bos werd twee keer bezet door meer dan 1000 mensen in december 1985 om daar een huttendorp te vestigen (de Vrije Republiek Wackerland) en weer ontruimd door een overmacht aan zwaarbewapende ME. 

De staat begon er daarna een goed bewaakt fort van te maken. Er werd een soort muur van betonnen palen omheen gebouwd en binnen die muur een asfaltweg om snel met waterkanonnen en andere voertuigen op plekken te kunnen komen waar demonstranten er doorheen probeerden te breken. Daarna waren er elke weekend confrontaties bij de 'zondagswandelingen' van vooral lokale tegenstanders. Het 'onbreekbare' hek sneuvelde al snel op meerdere plekken doordat groepen demonstranten met omgezaagde sparren als ram, de pijlers doorbeukten. Op 2 maart waren het er zo'n 2000 en de politie trad hard op, veel mensen liepen hondebeten op en er werd gul met traangas geschoten. De 61-jarige Erna Sielka uit Wackersdorf overleefde het niet.

Op paasmaandag 31 maart 1986 - traditioneel de dag voor demonstraties van de vredesbeweging, die ook tegen atoomwapens is en massaal was gekomen, kwamen tegen de 100.000 demonstranten rond de bouwplaats bij elkaar. Politie was natuurlijk tot de tanden voorbereid en had meer dan 10.000 manschappen en 41 waterkanonnen gemobiliseerd. Weer viel er een dode onder de demonstranten, de 38-jarige Alois Sonnleitner overleefde de traangaswolken niet.

Dan ontploft reactor 4 in Chernobyl

De pinksterdemonstraties op 18/19 mei waren al in voorbereiding maar als de omvang van de ramp duidelijk begint te worden, is er geen houden meer aan. Bovendien was het heel mooi weer. Vanuit heel Duitsland en zelfs daarbuiten trokken demonstranten naar Wackersdorf. Om bij het bouwterrein te komen moest je kilometers lang over bospaden lopen, want op toegangswegen waren politiewegversperringen waar alles in beslag genomen werd.

Het wordt een legendarische veldslag, waarbij het nieuwe hekwerk meteen op vele plekken doorgezaagd wordt en de 41 waterkanonnen af en aan moeten rijden om de gaten te dichten. In het water is traangas gemengd. Politie heeft de grootste moeite om de waterkanonnen te vullen omdat omringende gemeentes weigeren om water te leveren. Als de druk op de hekken rond de bouwplaats te hoog wordt, worden er uitvallen gedaan door groepen speciale politie-eenheden, en wordt er vanuit helikopters traangas in de demonstranten geschoten. Op meerder plekken wordt de ME verjaagd en worden hun busjes in brand gestoken. https://www.youtube.com/watch?v=rDd2FPHqPGw

Een ervaringsdeskundige uit Nederland die aanwezig was, vertelt dat ze 12 kilometer door het bos hadden gelopen voor ze bij de bouwplaats kwamen en daar aanvankelijk een volledig schoongemaakt bos aantroffen. Groepen militairen hadden de dagen voorafgaand aan de demonstratie het hele bos opgeruimd. Er was daardoor niets meer om mee te gooien. Alles moest dus door demonstranten van buiten aangevoerd worden. In de media kwamen later foto' s van 'productielijnen' waarbij lokale ouwe vrouwtjes (hoofddoek!) lege frisdrankblikjes met zand aan het vullen waren, en een rij vermomde demonstranten ongeduldig in de rij stond te wachten tot ze wat in handen kregen. https://www.youtube.com/watch?v=BNSQ-CQ20P0

Waar de politie verschillende soorten traangas, knuppels, voertuigen, rubber kogels en waterkanonnen inzetten, hadden de demonstranten katapulten, ijzerzagen en molotovcocktails. Ze hadden die spullen soms al weken van tevoren het gebied ingebracht en ingekuild, om de politiecontroles te omzeilen. https://www.youtube.com/watch?v=smnFlbSX3j8

Het was een van vele rellen rond de bouwplaats, en ook in het politieke centrum München werd hevig gedemonstreerd. Ook is er het Waaahnsins-festival met allerlei prominente muzikanten om geld op te halen voor het verzet, dat door 100.000 mensen bezocht wordt.

Autoriteiten trekken alles uit de kast om het verzet te breken: er worden steeds meer bijeenkomsten verboden en nieuwe wapens voor de politie toegestaan en er wordt overwogen om het leger in te zetten. Het is tevergeefs. Het project wordt steeds duurder en steeds meer zakenpartners trekken zich eruit terug. In 1989 wordt de stekker er definitief uitgetrokken. Het wordt een testsnelweg voor autofabriek BMW. Tegenwoordig wordt erkend dat die meer werk oplevert dan de WAA had gedaan, als die ooit in werking was getreden.

Maar met de WAA werd dus de laatste poging van de Duitse atoomenergiesector om zijn afvalprobleem op te lossen door het 'op te werken' (en daardoor nog radio-actiever te maken) opgegeven. Eerder was dat al gebeurd met Kalkar, bij de Nederlandse grens, dat de 'duurste industriële ruine ooit' is geworden. Ook daar waren massale en hevige demonstraties tegen.

Toen het 'wiederaufarbeiten' van het atoomafval geen optie meer was, werd duidelijk dat het afval dan maar ergens opgeslagen zou moeten worden. Daar is nog steeds geen definitieve 'veilige' plek voor gevonden. Het is voor een groot deel naar de ' tussenopslag' in Gorleben gebracht, waar elk transport weer op een dagenlange veldslag uitliep. Het idee was om het daar uiteindelijk in zoutlagen onder de grond te 'endlagern'. Maar wat tegenstanders altijd al zeiden is nu ook erkend door de autoriteiten: daar is de bodem daar niet geschikt voor. Het moet nu allemaal weer verwijderd worden en elders opgeslagen... Waar de uiteindelijke opslag plaats moet vinden is nog steeds niet duidelijk.

In Nederland gooiden we het trouwens tot begin jaren ' 80 gewoon in zee. Door vergelijkbaar militant protest is daar in 1982 een eind aan gekomen. Het ligt nu te stralen bij de laatst overgebleven kerncentrale in Borsele.

Brood en spelen

Maar de moraal van dit verhaal is dat de ramp in Chernobyl de strijd tegen kernenergie in Duitsland -en elders - een belangrijke boost heeft gegeven. Het verzet tegen ' Wackersdorf' was anders misschien nooit zo heftig geweest. De ramp heeft natuurlijk enorme schade veroorzaakt, en duizenden mensen het leven gekost, met name onder brandweermannen in Oekraïne. Maar die heeft toen bijgedragen aan het uitfaseren van de gruwelijk gevaarlijke manier van energieopwekking.

Nu zitten we met klimaatverandering omdat er in de tussentijd niet genoeg werd ingezet op alternatieve energiebronnen (en vooral: een samenleving die veel minder energie verbruikt). En de kernenergielobby misbruikt dat om een nieuwe poging te doen om aan bod te komen. Ze zouden nieuwe systemen aan het ontwikkelen zijn die 'echt veilig zijn'. Los van de vraag of dat zo is, wordt zorgvuldig vermeden te kijken naar de prijs van de energie als er geen ongelukken gebeuren. Zelfs als alles goed gaat, is die vele malen hoger dan door zon- en wind-opwekking.

Dat alles schoot door mijn hoofd terwijl ik in de gashouder stond te luisteren naar de duistere geluidstapijten van Hildur Gudnadóttir. Op een steenworp afstand van de gashouder wordt momenteel gewerkt aan een nieuw datacentrum voor Microsoft. Het ding gaat 420.000 kubieke meter water per jaar verbruiken en aan energie circa 807 miljoen kilowattuur per jaar. Dat is ongeveer evenveel als alle huishoudens in Amsterdam per jaar verbruiken... Er is verzet tegen.

Ik heb er geen onderzoek naar gedaan, maar heb het vage vermoeden dat het die oranje meute naast de Gashouder niet veel kon schelen. Ze wonnen en hadden bier en mooi weer.

Overigens was er ook ten tijde van de ramp in Chernobyl en de veldslagen bij Wackersdorf een WK aan de gang. Dat was dat van Maradonna en de hand van god, remember? Argentinië won, door Duitsland in de finale te verslaan. Ik kan me niet herinneren dat iemand er in die tijd mee bezig was. We hadden wel dringender zaken aan ons hoofd.