Horizon in het kwadraat (onvolledig)

Door de live-verslaggeving van de gebeurtenissen in de Golf, maar ook door de ontwikkeling van 'onzichtbare' wapens, raakt de tijd als dimensie van de oorog geheel verloren. Waar alles wordt gereduceerd tot het hier en nu, gaat het onderscheid tussen het feit, de handeling en de presentatie ervan verloren. Deze stelling ziet de Franse filosoof Paul Virilio bevestigd door de rol van de Westerse televisiestations in het Golfconflict en de betekenis van het 'onzichtbare' Amerikaanse gevechtsvliegtuig F-117.

Paul Virilio, filosoof van de 'dromologie', denker over (voort-)beweging als vaardigheid van de mens, om in combinatie met een aantal andere vaardigheden zich in het evolutieproces staande te houden en te ontwikkelen:; beweging ook als vermogen van de mens om de andere mens voor te zijn, dus om macht uit te oefenen. Juist vanuit strategisch gezichtspunt is beweging en de uit haar afgeleide verschijningsvorm 'snelheid' een element dat gemakkelijk uit het krachtenspel van omvang, grootte en omvang (in conflictsituaties) wordt buitengesloten. Toch blijkt uit een groot aantal onderzoeken van Virilio, dat snelheid, als beweging in de tijd, een enorm machtsmiddel in onze samenleving vormt. Dit is een verrassend nieuwe invalshoek, die een waardevolle bijdrage kan leveren aan de broodnodige vernieuwing in het analysekader van radikaal-links. De moeilijkheid van de tekst mag echter niet de aableiding zijn om deze visie als een postmodern sprookje ergens weg te stoppen en te pas en te onpas als interessant detail in een boeiende conversatie in te brengen. 

Het nu volgende stuk verscheen oorspronkelijk in de Franse krant Liberation vorig jaar, nog voor het begin van de Golfoorlog. Virilio zelf is werkzaam aan het Franse Instituut voor Vredesvraagstukken en Strategische Studies in Parijs. In het Nederlands is van hem verschenen 'Horizon negatief', bij uitgeverij 1001.

Sinds de beide tegenstanders nu al weer een maand tegenover elkaar staan, moet het voor iedereen toch wel duidelijk zijn: de eigenlijke interventiemacht in de Golf is de televisie. Om precies te zijn: het televisiestation CNN uit Atlanta/VS. Natuurlijk heb je figuren als 'n Saddam Hoessein en 'n George Bush, maar je hebt ook zo iemand als 'n Ted Turner, directeur van CNN.

Diplomatie sorteert alleen nog maar effect via beelden. Ergens een 'onoverwinnelijke armada' opstellen heeft alleen nog zin als er tegelijkertijd een strategische positie op de beeldbuis (live-verslaggeving) wordt ingenomen. Hiermee wint het beeld het van de zaak, die door het beeld slechts wordt weergegeven.

Ooit was diplomatie de kunst om woorden dermate af te wegen dat er uiteindelijk niets gezegd werd. Vandaag de dag wordt diplomatie de kunst om televisiebeelden zo af te wegen dat er niets of haast niets getoond wordt; wat dat betreft is het te vergelijken met het geheimzinnige, onzichtbare vliegtuig dat wordt aangeduid met F-117. Momenteel kijkt bijvoorbeeld de president van de VS doorlopend naar CNN, dat het belangrijkste communicatiemiddel is geworden omdat het sneller gaat dan de gebruikelijke diplomatieke kanalen. En het gaat zelfs zo ver dat de president zijn bezorgdheid toont over de tv-optredens van Saddam Hoessein en zich afvraagt of er wel goed aan gedaan wordt om een of andere toespraak van het Iraakse staatshoofd uit te zenden. Gaat het er daarbij eigenlijk nog wel om de publieke opinie te overtuigen? Belist niet! Het overtuigen van de publieke opinie is geen kwestie van live-verslaggeving; daarmee wordt hoogstens een gevoel van bezorgdheid gekweekt: 'Van het ene op het andere moment slaat onze euforie om in vetwijfeling', verklaart een Britse gijzelaar. En als gegijzelde van de televisie wordt de kijker overgeleverd aan het gevoel van onzekerheid dat door het ritme van de 'afgelegde verklaringen' wordt opgewekt, net als ieder lid van de diplomatieke staf ...

De betekenis van dit soort berichten is niet langer beperkt tot de lengte van een televisie-uitzending, maar moet gezien worden in het licht van een lange, zeer lange periode van dreiging. De nieuwste tv-serie is op 2 augustus begonnen en zal pas eindigen aan het slot van de hele affaire, misschien over een maand, misschien over en jaar, misschien nog wel langer, wie zal het zeggen?

De volledige aandacht van ieder afzonderlijk individu focussen en polariseren, wil zoveel zeggen als bij stukjes en beetjes de tijdsindeling, het uurrooster van de volkeren veranderen, en niet zozeer hun mening. De live-beelden worden gefilterd, niet qua ruimte maar qua tijd: een 'monochroon'-filter (mono = gelijk/ chronos = tijd) laat uitsluitend het momentele, het actuele door. We hebben het hier niet over een filmanalyse of een televisiekritiek; waarmee we worden geconfronteerd is een videotechniek, een bepaalde manier van waarnemen die ingezet wordt om stapje voor stapje haar doeleinden, waarvan wij allemaal ook deel uitmaken, te bereiken.