Het niet meer zo nieuwe gezicht van het kapitalisme

dinsdag, 12 april 2011

Het kabinet wil nader gaan onderzoeken waarom zzp-ers weinig of vaak geen pensioen opbouwen. Dat was recent de kabinetsreactie op het SER-advies 'zzp-ers ers in beeld' dat vorig jaar oktober verscheen. Ze zouden dat onderzoek beter kunnen uitbreiden met de vraag hoe het komt dat veel zelfstandigen sowieso een laag inkomen hebben, want als er één groep lijdt onder de huidige kredietcrisis, dan zijn dat de kleine ondernemers al of niet zonder personeel. Zij kwamen namelijk als eersten zonder werk te zitten en dus veelal: zonder inkomen. Met in hun voetspoor natuurlijk ook vele duizenden flexwerkers.
 
Het aantal zzp’ers is de afgelopen tien jaar gestaag toegenomen. Hun aandeel in de beroepsbevolking groeide volgens cijfers van het CBS van 6 procent in 1996 naar zo’n 10 procent in 2010. Die groei leek toen de kredietcrisis begon even te stagneren (er gingen waarschijnlijk zo’n 50.000 zelfstandigen failliet) maar inmiddels zijn de schattingen dat er zo’n zevenhonderdduizend à 1 miljoen zelfstandigen zijn. De groep is zeer heterogeen en werkzaam in verschillende branches en uiteenlopende beroepen. De opkomst van zzp'ers heeft een grote  impact gehad op de arbeidsmarkt en op de arbeidsverhoudingen. Zzp’ers voorzien hun opdrachtgevers in een behoefte aan flexibiliteit en specifieke expertise. Maar het zzp-schap biedt ook flexibiliteit voor de zzp’er zelf. Eigen baas kunnen zijn en interessant werk uit kunnen kiezen is daar één factor van. Dat de inkomens vaak zeer laag liggen en een groot percentage zelfstandigen onder de armoedegrens zit, meestal niet verzekerd is voor arbeidsongeschiktheid, laat staan voor een pensioen kan reserveren wordt dan maar snel vergeten.
 
Toch wordt de groei van het aantal zzp’ers liefst gezien als een emancipatiebeweging van zelfbewuste mensen die hun eigen weg kiezen. De vorige regering Balkenende/Bos heeft laten uitzoeken wat de motieven van die mensen waren om zelfstandig ondernemer te worden. Uit dat onderzoek blijkt, dat het overgrote deel van de ondernemers deze keuze vrijwillig en enthousiast heeft gemaakt en dat is een rol die past bij de nog steeds in omvang toenemende ‘zelfstandigen economie’, waarin mensen als ondernemend vakman of vakvrouw zelf beslissen over het eigen risicoprofiel.
 
Het zal wel. Dat de oorzaak van die zelfstandigengolf al in de jaren tachtig ligt schijnt langzamerhand vergeten. De jaren tachtig waren de jaren van Reagan, Thatcher en Lubbers. Daarin werd de basis gelegd voor een ingrijpende sociaal-economische en ideologische herstructurering. De economische crisis van de jaren tachtig ging gepaard met de opgang van het no-nonsense-beleid, de privatisering, de vergroting van de inkomensongelijkheid, flexibilisering van de arbeid, outsourcing, deregulering en de managementcultus, kortom de neo-liberale ideologie.

Ik kan het niet laten om eens een keer te citeren uit een oud artikel uit De Zwarte nr. 151 (april 1990) om nog eens een historische analyse weer te geven die toen gemaakt werd door Joachim Hirsch en  Roland Roth in hun boek “Das neue Gesicht des Kapitalismus.”  De Zwarte schreef: “In dit boek beschrijven Hirsch en Roth de ontwikkeling van het fordisme, d.w.z. de ontwikkeling die het kapitalisme volgt na de eerste wereldoorlog naar maasaproduktie en massakonsumptie en de daarmee samenhangende vervreemding van de arbeid en in de woonomgeving. Als begin jaren ’70 de ekonomiese krisis uitbreekt volgt er een herstrukturering van het kapitaal: het post-fordisme, mogelijk gemaakt door de invoering van nieuwe technieken in de informatica (verdergaande automatisering en bewakingstechnieken) en in de bio- en genentechnologie. Een ontwikkeling die leidt tot een sterke (internationale) arbeidsdeling, de afbraak van vele sociale voorzieningen, de versnelde invoering van fleksibele arbeid, etc. Het kapitaal komt versterkt uit de krisis, hierbij niet gehinderd door de traditionele organisaties. Voorzieningen worden afgebroken, er dreigt een tweedeling in de samenleving en “derde wereldverhoudingen” worden nu ook naar de metropolen overgezet. En links kijkt verbijsterd toe.”
 
Goed het waren wat ronkende anti-impi-teksten in die tijd, maar de kern van wat werd beschreven klopte wel en klopt als analyse nog steeds. Het is goed om nog eens te bedenken dat de flexwerkers met hun tijdelijke contracten en het fenomeen zzp’er als enthousiaste zelfstandige in feite onderdeel zijn van de nog steeds alom heersende neo-liberale ideologie. Wat werd benoemd als “derde wereldverhoudingen” is inmiddels zichtbaar geworden als we zien dat velen van die vrolijke zelfstandigen onder de armoedegrens leven, in feite rechteloze arbeiders geworden zijn zonder sociale zekerheden. En als we vandaag in de krant lezen dat 'steeds meer bedrijven vaste werknemers ontslaan om hen te vervangen door flexkrachten' die ze vervolgens hetzelfde werk laten doen, weten we waar het over gaat.
 
Kortom als het rechtse kabinet Rutte inderdaad serieus wil onderzoeken waarom de meeste zelfstandigen geen pensioen opbouwen moeten ze misschien en passant hun eigen neo-liberale ideologie ook eens onderzoeken.

ps. ik ben zelf ook zo'n zelfstandige (met personeel)

Reactie toevoegen

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.

Filtered HTML

  • Toegelaten HTML-tags: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type='1 A I'> <li> <dl> <dt> <dd> <h2 id='jump-*'> <h3 id> <h4 id> <h5 id> <h6 id>
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Web- en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.